Nhiều người nhìn Samsung như một đế chế công nghệ. Nhưng với giới doanh nghiệp gia đình, Samsung còn là một trong những ví dụ điển hình nhất về bài toán chuyển giao quyền lực qua nhiều thế hệ.
Điều đặc biệt là gia tộc Lee kiểm soát một tập đoàn khổng lồ dù không trực tiếp sở hữu phần lớn cổ phần. Thách thức lớn nhất của họ trong nhiều thập kỷ không phải là bán được nhiều điện thoại hơn hay phát triển thêm nhà máy chip, mà là làm thế nào để duy trì quyền kiểm soát doanh nghiệp khi chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Câu chuyện bắt đầu từ năm 1938, khi Lee Byung-chul thành lập Samsung như một công ty thương mại nhỏ tại Hàn Quốc. Sau nhiều thập kỷ mở rộng sang thực phẩm, dệt may, tài chính và điện tử, Samsung dần trở thành một trong những tập đoàn lớn nhất châu Á.
Tuy nhiên, thử thách đầu tiên xuất hiện ngay ở quá trình kế thừa.
Theo truyền thống, người con trai trưởng thường là người tiếp quản doanh nghiệp gia đình. Nhưng tại Samsung, người sáng lập đã quyết định bỏ qua con trai cả để lựa chọn người con trai thứ ba là Lee Kun-hee. Quyết định này giúp Samsung có được nhà lãnh đạo phù hợp cho giai đoạn phát triển tiếp theo, nhưng đồng thời cũng tạo ra những mâu thuẫn gia đình kéo dài nhiều thập kỷ.
Bài học đầu tiên từ Samsung là: kế thừa không phải lúc nào cũng nên dựa trên thứ tự sinh ra, nhưng mọi quyết định kế thừa đều có cái giá của nó.
Dưới thời Lee Kun-hee, Samsung thực hiện cuộc chuyển đổi quan trọng nhất trong lịch sử. Từ một nhà sản xuất giá rẻ, tập đoàn tập trung vào chất lượng, công nghệ và đổi mới để trở thành thương hiệu toàn cầu. Samsung Electronics dần trở thành trung tâm của toàn bộ hệ sinh thái Samsung.
Nhưng khi chuyển giao sang thế hệ thứ ba, một vấn đề khác lại xuất hiện.
Dù gia đình Lee kiểm soát tập đoàn, tỷ lệ sở hữu trực tiếp tại công ty quan trọng nhất lại khá thấp. Đồng thời, thuế thừa kế tại Hàn Quốc thuộc nhóm cao nhất thế giới. Nếu không chuẩn bị từ trước, việc chuyển giao tài sản có thể làm suy yếu quyền kiểm soát của gia đình.
Để giải quyết vấn đề này, Samsung đã tái cấu trúc toàn bộ mạng lưới sở hữu thông qua các công ty thành viên. Thay vì kiểm soát bằng cách nắm giữ phần lớn cổ phần trực tiếp, gia đình Lee xây dựng một hệ thống sở hữu chéo giúp duy trì ảnh hưởng đối với tập đoàn.
Điều này cho thấy một thực tế quan trọng của doanh nghiệp gia đình quy mô lớn: quyền kiểm soát không chỉ đến từ việc sở hữu bao nhiêu cổ phần, mà còn đến từ cách thiết kế cấu trúc sở hữu.
Samsung cũng cho thấy một bài học khác mà nhiều doanh nghiệp gia đình thường bỏ qua: quản trị doanh nghiệp không thể thay thế quản trị gia đình.
Dù sở hữu hệ thống quản trị doanh nghiệp rất phức tạp, Samsung vẫn phải đối mặt với các tranh chấp giữa những người thừa kế nhiều năm sau khi quyết định kế nhiệm được đưa ra. Những vấn đề tưởng như đã kết thúc vẫn có thể quay trở lại nếu các thành viên gia đình không có sự đồng thuận từ sớm.
Ngày nay, Samsung đã bước sang thế hệ thứ ba. Vai trò của gia đình sáng lập cũng thay đổi đáng kể. Nếu thế hệ đầu tạo dựng doanh nghiệp, thế hệ thứ hai đưa doanh nghiệp ra toàn cầu, thì thế hệ thứ ba đang đóng vai trò như những người gìn giữ một hệ thống đã vượt xa quy mô của một công ty gia đình thông thường.
